Thực khuẩn thể (phage) cho thủy sản: vì sao nhiều nước chưa cấp phép?

01 / PHAGE VÀ AO NUÔI

Thực khuẩn thể là gì, đã dùng trong thủy sản ra sao

Thực khuẩn thể (bacteriophage, gọi tắt là phage) là virus chỉ nhiễm vào vi khuẩn: phage bám lên vi khuẩn, nhân lên bên trong rồi làm vi khuẩn vỡ ra. Mỗi loại phage thường chỉ nhắm vài chủng vi khuẩn nhất định. Khi vi khuẩn kháng kháng sinh ngày càng nhiều, ngành thú y quay lại với phage như một công cụ bổ sung, dùng riêng hoặc cùng kháng sinh.

Bài báo là bản tổng kết hội thảo của IABS tháng 11/2024 về dùng phage trong thú y, có cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp cùng tham dự. Ví dụ thủy sản được nêu là trại cá hồi Đại Tây Dương: vi khuẩn Yersinia ruckeri nhiễm vào cá từ giai đoạn nước ngọt rồi nằm im trong một số con mang trùng; bệnh bùng lên sau những thao tác gây stress như san cá, tiêm vắc-xin, vận chuyển hay tắm trị rận biển. Dùng phage đặc hiệu đúng những lúc đó giúp giảm lượng vi khuẩn trong nước và ngăn dịch bùng phát. Bài cũng nhắc phage đã cho kết quả trong thí nghiệm bảo vệ tôm thẻ trước Vibrio parahaemolyticus và cá rô phi trước Streptococcus agalactiae.

“Môi trường pháp lý hiện nay không thuận lợi cho việc phát triển sản phẩm phage và trong nhiều trường hợp bị xem là một rào cản.”

Antoine và cộng sự, Biologicals 2025 · Bản dịch

02 / BỐN CON ĐƯỜNG

Phage có thể được cấp phép theo đường nào?

• Thuốc thú y: ở châu Âu, Quy định (EU) 2019/6 xếp phage vào nhóm “liệu pháp mới”, bắt buộc xin phép tập trung qua Cơ quan Dược phẩm châu Âu (EMA) và sản xuất theo GMP. EMA đã ra hướng dẫn riêng cho phage, cho phép thay phage trong một “vùng thiết kế” khai báo trước — nhưng làm được việc này tốn nhiều công sức, và cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý còn ít kinh nghiệm.
• Phụ gia thức ăn: do Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) đánh giá; không cần GMP, không mất phí thẩm định. Đổi lại, sản phẩm chỉ được dùng cho con khỏe, công thức cố định suốt đời con vật hoặc cả một giai đoạn nuôi, và đã duyệt thì không thay phage được. Đến nay EFSA mới đánh giá một sản phẩm phage làm phụ gia (giảm Salmonella ở gà): an toàn đã được xác nhận, còn hai lần kết luận về hiệu quả đều chưa đủ căn cứ, lần gần nhất năm 2023.
• Thuốc pha theo đơn: theo luật từng nước. Bỉ có khung riêng từ năm 2018 cho người, đã điều trị hơn 200 bệnh nhân. Trong thú y còn tranh luận; cách này hợp với từng con hoặc nhóm nhỏ, không mở rộng được cho trại nuôi lớn.
• Giảm mầm bệnh trong môi trường nuôi: dùng phage để hạ lượng vi khuẩn trong nước hay chuồng trại — như ví dụ trại cá hồi ở trên — không thuộc nhóm nào trong ba nhóm kể trên.

Ở Mỹ, cơ quan quản lý tùy mục đích: phage tác động trực tiếp lên vi khuẩn thuộc Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA); sản phẩm tác động qua miễn dịch thuộc Trung tâm Sinh phẩm Thú y (CVB); phage dùng cho an toàn thực phẩm thuộc Bộ Nông nghiệp (USDA). Khi chưa rõ, một hội đồng chung FDA–CVB tư vấn cho doanh nghiệp nên nộp hồ sơ ở đâu.

03 / NÚT THẮT

Ba lý do phage khó được cấp phép cho ao nuôi

1. Chi phí GMP so với giá mỗi liều. Ao nuôi phải dùng lượng phage lớn, kéo dài, cho quần thể rất đông. Thị trường thủy sản nhạy giá: chi phí mỗi liều tính bằng xu chứ không phải euro hay đô la. Cộng chi phí sản xuất theo GMP và thử nghiệm cả trong phòng thí nghiệm lẫn ngoài thực địa, việc phát triển phage thành thuốc thú y là khoản đầu tư rủi ro cao, khó thu hồi vốn trong thời gian hợp lý.

“Sản xuất phage làm thuốc thú y theo chuẩn GMP có lẽ sẽ không bao giờ có lãi, nhất là trong nuôi trồng thủy sản.”

Ý kiến nhiều người dự hội thảo, theo Antoine và cộng sự · Bản dịch

2. Phage phải thay, giấy phép thì cố định. Vì phage rất đặc hiệu, sản phẩm thường phải trộn nhiều loại. Vi khuẩn lại kháng phage, chủng bệnh cũng thay đổi theo thời gian và nơi nuôi, nên hỗn hợp phage cần được cập nhật. Trong khi đó, giấy phép kiểu cũ duyệt từng hoạt chất cố định; mỗi lần đổi phage phải qua thủ tục thay đổi chặt chẽ hoặc xin phép mới.

3. Luật mỗi nước một kiểu. Khung pháp lý giữa các nước chưa hài hòa, nên cùng một sản phẩm có nơi đi đường phụ gia, có nơi phải đi đường thuốc. Ở châu Âu, việc xếp phage vào “liệu pháp mới” trong luật thuốc thú y sửa đổi buộc mọi hồ sơ qua EMA, làm các nước thành viên mất bớt sự linh hoạt.

Hội thảo đề xuất đưa phage vào chiến lược chống kháng kháng sinh của từng nước và toàn cầu; cho phép GMP linh hoạt theo mức rủi ro, ưu tiên chất lượng sản phẩm cuối; hài hòa luật giữa các nước để doanh nghiệp chọn được con đường phù hợp. Phía cơ quan quản lý gợi ý doanh nghiệp tận dụng tư vấn khoa học của EMA, các hỗ trợ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, và xin xếp loại “thị trường hạn chế” khi phù hợp.

04 / GÓC NHÌN THẦN VƯƠNG

Bà con cần biết gì?

• Bài gốc nói về châu Âu và Mỹ, không nói về Việt Nam.
• Phage không phải “kháng sinh mới” mua về là dùng: mỗi phage chỉ diệt một số chủng, phải đúng chủng đang gây bệnh trong ao, và vi khuẩn có thể kháng lại phage.
• Gặp sản phẩm quảng cáo có “phage”, “thực khuẩn thể”: hỏi số đăng ký lưu hành, đối tượng nuôi và vi khuẩn mục tiêu ghi trên nhãn trước khi mua.
• Phòng bệnh trước vẫn là việc chính: con giống sạch bệnh, an toàn sinh học, quản lý nước và đáy ao. Khi tôm cá bệnh, lấy mẫu xác định vi khuẩn; chỉ dùng thuốc được phép, đúng nhãn và đúng thời gian ngưng thuốc. Xem thêm giải pháp bệnh trên cá.

Đọc tiếp: phage bảo vệ tôm, cá — bằng chứng từ thí nghiệm và vì sao chưa ra được ao nuôi; bài kỹ thuật phage kiểm soát Vibrio parahaemolyticus trên tôm.