Khủng hoảng cá cơm Peru — Kỳ 1: Cú sốc nguồn cung thức ăn thủy sản

Hạn ngạch khai thác thấp kỷ lục, các lệnh tạm ngừng đánh bắt kéo dài và giá bột cá ở mức cao lịch sử đang làm thay đổi cấu trúc chi phí của ngành thức ăn thủy sản tại Ecuador, Chile và nhiều quốc gia khác.

Bốn con số tóm tắt tình hình

Peru chiếm khoảng 20% sản lượng bột cá và dầu cá toàn cầu, nên mọi hạn chế đáng kể với nghề cá cơm nước này đều tạo ra cú sốc nguồn cung quốc tế.

1. Mùa khai thác năm 2026: bối cảnh và những con số chính

Ngày 1/4/2026, Bộ Sản xuất Peru (PRODUCE) cho phép bắt đầu mùa khai thác cá cơm đầu tiên tại vùng ven biển Bắc–Trung, với tổng sản lượng khai thác cho phép (TAC) tối đa 1.914.049 tấn. Mức này thấp hơn 36,2% so với 3 triệu tấn của mùa tương ứng năm 2025 và là hạn ngạch thấp nhất trong một thập kỷ, ngoại trừ năm 2023 khi toàn bộ mùa khai thác bị hủy vì điều kiện môi trường bất lợi.

Hạn ngạch phù hợp với khuyến nghị đánh giá trữ lượng của Viện Biển Peru (IMARPE), phản ánh sinh khối sẵn có suy giảm và yêu cầu bảo vệ đàn cá non.

Ngày 12/5/2026, PRODUCE ban hành Nghị quyết số 00052-2026-PRODUCE/DGSFS-PA, tạm dừng khai thác 15 ngày trong khu vực từ vĩ độ 6° đến 14° Nam, trong phạm vi 30 hải lý đầu tiên. Quyết định được đưa ra sau khi IMARPE phát hiện tỷ lệ cá non trong ngư cụ đang hoạt động vượt 50%.

Đến ngày 27/5, sản lượng mới đạt khoảng 451.000 tấn, tương đương 23,6% TAC. Lệnh tạm dừng được kéo dài thêm 15 ngày đến 10/6/2026, nâng tổng thời gian ngừng hoạt động liên tiếp lên 30 ngày. IMARPE cho rằng các khối nước ấm do El Niño ven biển đang làm giảm nước trồi, đẩy cá cơm xuống sâu hơn và làm tăng nguy cơ đánh bắt nhầm cá non.

• 2024: khoảng 2,5 triệu tấn.
• 2025: 3 triệu tấn.
• 2026: 1,914 triệu tấn, giảm 36,2% so với cùng kỳ.
• Sản lượng đến 27/5/2026: khoảng 451.000 tấn, đạt 23,6% TAC (tổng sản lượng khai thác cho phép); phần hạn ngạch còn lại khoảng 1.463.049 tấn, tương đương 76,4%.

Ngân hàng Trung ương Peru dự báo ngành khai thác thủy sản năm 2026 có thể giảm 6,6%, trong đó ảnh hưởng rõ nhất có thể xuất hiện ở mùa khai thác thứ hai từ tháng 11 đến tháng 2.

2. El Niño ven biển: nguyên nhân hải dương học và hệ quả sinh học

Cá cơm Peru là một trong những nguồn lợi thủy sản thương mại nhạy cảm nhất với điều kiện hải dương. Năng suất của loài này gắn chặt với cường độ và phạm vi nước trồi của dòng Humboldt, cơ chế đưa nước lạnh giàu dinh dưỡng lên tầng mặt dọc bờ biển Peru.

El Niño, đặc biệt là biến thể El Niño ven biển, đưa nước mặt ấm bất thường vào vùng gần bờ, làm suy yếu nước trồi và giảm năng suất sinh học mà quần thể cá cơm phụ thuộc. Thông cáo ENFEN số 06-2026 dự báo trạng thái cảnh báo El Niño ven biển có thể kéo dài đến tháng 12/2026, với khả năng đạt cường độ trung bình trong giai đoạn tháng 5–7.

Hệ quả gồm: đàn cá dịch chuyển xuống độ sâu trên 100 m hoặc sang vĩ độ khác; nhiệt độ bề mặt tăng tại ngư trường truyền thống; tỷ lệ sống của cá non suy giảm; sóng bất thường gây gián đoạn logistics và nhiều lần đóng cảng.

3. Sản lượng bột cá và dầu cá toàn cầu trong quý I/2026

Trong một năm bình thường, Peru đóng góp khoảng 20% sản lượng bột cá và dầu cá toàn cầu, vì vậy mọi hạn chế đáng kể đối với nghề cá cơm Peru đều có thể tạo ra cú sốc nguồn cung quốc tế.

Dữ liệu do IFFO tổng hợp từ các thành viên cho thấy:

• Sản lượng bột cá tháng 3/2026 giảm 38% so với cùng kỳ.
• Sản lượng bột cá lũy kế quý I/2026 giảm 28% so với quý I/2025.
• Sản lượng dầu cá lũy kế quý I/2026 giảm 12%.

Dầu cá chống chịu tốt hơn nhờ sản lượng tương đối ổn định tại Đan Mạch, Na Uy và Tây Ban Nha. Tuy vậy, cả bột cá và dầu cá vẫn thiếu hụt so với nhu cầu thức ăn thủy sản toàn cầu. Giá giao ngay bột cá tại Peru đạt khoảng 2.500 USD/tấn vào tháng 5/2026, mức cao lịch sử và cao hơn khoảng 25% so với giai đoạn El Niño 2023–2024.

“Giá bột cá và dầu cá cao hơn sẽ làm tăng chi phí sản xuất của các loài thủy sản ăn thịt như cá hồi và tôm.”

Audun Lem — Phó Giám đốc Nghề cá & Nuôi trồng thủy sản, FAO

4. Tác động đến ngành thức ăn tôm Ecuador

Ecuador là quốc gia sản xuất và xuất khẩu tôm thẻ chân trắng nuôi hàng đầu thế giới. Ngành thức ăn công nghiệp của nước này phụ thuộc đáng kể vào bột cá và dầu cá Peru vì đây là nguồn protein và lipid có độ tiêu hóa cao.

Năm 2025, Ecuador chiếm khoảng 4,47% giá trị xuất khẩu FOB bột cá của Peru, tương đương khoảng 83,6 triệu USD, đứng thứ tư sau Trung Quốc, Đức và Nhật Bản. Việc tập trung mua nguyên liệu biển từ Peru tạo ra bốn rủi ro:

• Chi phí tăng trực tiếp: thức ăn có thể chiếm 50–60% chi phí biến đổi trong nuôi tôm, nên bột cá ở mức 2.500 USD/tấn sẽ gây áp lực lên lợi nhuận toàn chuỗi.
• Áp lực tái công thức: thiếu nguyên liệu buộc nhà máy thay một phần bột cá bằng protein khác, có thể ảnh hưởng FCR, tốc độ tăng trưởng riêng và hiệu quả nuôi tùy tỷ lệ thay thế và chất lượng nguyên liệu.
• Rủi ro mua hàng: doanh nghiệp có năng lực tài chính hoặc tín dụng hạn chế khó bảo đảm đủ nguồn nguyên liệu có chứng nhận, trong khi Trung Quốc chiếm 78,93% xuất khẩu bột cá của Peru.
• Sức cạnh tranh xuất khẩu: giá thức ăn tăng kéo dài làm giảm biên lợi nhuận và khả năng cạnh tranh của tôm Ecuador tại Trung Quốc, Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu.

5. Tác động đến ngành cá hồi Chile

Chile đứng thứ hai thế giới về nuôi cá hồi. Thức ăn chiếm 40–50% tổng chi phí sản xuất, trong khi dầu cá khó thay thế vì sản phẩm xuất khẩu cao cấp phải duy trì hàm lượng EPA và DHA omega-3.

Các nhà sản xuất Chile đã giảm tỷ lệ bột cá xuống dưới 5% trong một số công thức nhờ vi chất và hỗn hợp protein động vật trên cạn. Tuy nhiên, sự phụ thuộc dầu cá dai dẳng hơn do chưa có nguồn omega-3 biển thay thế đủ quy mô và cạnh tranh về giá. Sự suy giảm sản lượng bột cá và dầu cá trong quý I/2026 tiếp tục gây sức ép lên kế hoạch mua hàng và cam kết chứng nhận bền vững.

Đón đọc Kỳ 2

Kỳ 2 sẽ đăng ngày 23/8/2026, tập trung vào các giải pháp thay thế bột cá, vai trò của phụ phẩm động vật, krill Nam Cực, protein côn trùng, vi tảo và chiến lược xây dựng ma trận đa protein cho thức ăn thủy sản.

Nguồn: Aquaculture Magazine Editorial Team. Peru’s Anchovy Fishery Crisis: A Systemic Alert for the Global Aquaculture Feed Industry, tháng 6/2026.