Bào tử EHP không tự chui vào tế bào tôm. Nó phóng ra một ống cực rất mảnh, chọc vào tế bào gan tụy rồi "tiêm" mầm bệnh vào trong. Các nhóm nghiên cứu ở Thái Lan đã đo được hoạt động này ở EHP và dùng chính nó để tìm cách làm bào tử mất khả năng gây bệnh.
Ống cực: "kim tiêm" của bào tử
EHP (Enterocytozoon hepatopenaei) thuộc nhóm vi bào tử trùng. Bào tử hình bầu dục, dài chưa tới 2 µm. Dưới kính hiển vi điện tử, bên trong mỗi bào tử có một sợi cực cuộn 5–6 vòng, gắn vào đĩa neo ở đầu trước (Tourtip và cs., 2009).
Khi bào tử được kích hoạt, sợi cực lộn ra ngoài thành một ống rỗng, như ngón găng tay bị lộn trái. Không bào ở đuôi bào tử phồng lên, đẩy khối mầm bệnh về phía ống. Đầu ống chọc vào tế bào biểu mô ống gan tụy, và khối mầm bệnh (gồm cả nhân) đi qua lòng ống vào trong tế bào. Tại đó EHP nhân lên, tạo bào tử mới, rồi bào tử theo phân ra ngoài.
Tôm nhiễm EHP qua đường miệng, khi ăn phải bào tử. Điều này đã được chứng minh bằng thí nghiệm cho tôm khỏe ăn mô tôm nhiễm (Tangprasittipap và cs., 2013) và nuôi tôm trong nước có bào tử (Pattarayingsakul và cs., 2022).
Bằng chứng: EHP phóng ống cực thật
- Đo được trong ống nghiệm (2018). Nhóm của Đại học Mahidol (Thái Lan) tách được bào tử EHP còn sống từ gan tụy tôm bệnh, rồi nhuộm màu để đếm bào tử đã phóng và chưa phóng ống cực. Bào tử còn phóng được tức là còn khả năng gây bệnh, nên phép đếm này trở thành thước đo bào tử còn sống.
- Tỷ lệ phóng tự nhiên. Trong một thử nghiệm năm 2020 dùng cùng phương pháp, 70–77% bào tử nhóm đối chứng phóng ống cực sau 2 giờ trong nước cất ở khoảng 25 °C.
- Protein của ống cực (2024). Nhóm nghiên cứu xác định protein EhPTP2 nằm trong ống cực của EHP. Tiêm cho tôm đoạn RNA làm im gen này thì lượng EHP trong tôm giảm rõ và giảm lây sang tôm khỏe nuôi chung. Đây là thí nghiệm tiêm từng con, chưa phải biện pháp dùng ngoài ao.
Điều gì làm bào tử mất khả năng phóng ống cực
Vì phóng ống cực là bước bắt buộc để gây bệnh, các nhà khoa học dùng phép thử này để kiểm cách nào làm bào tử mất hoạt tính:
| Cách xử lý | Kết quả | Năm |
|---|---|---|
| Cấp đông −20 °C, ít nhất 2 giờ | Bào tử không còn phóng ống cực | 2018 |
| Gia nhiệt 75 °C trong 45–60 giây | Không còn phóng; tôm ăn (bơm qua miệng) bào tử đã gia nhiệt không nhiễm | 2021 |
| Thuốc tím (KMnO₄) 15 ppm, 15 phút | Chặn hoàn toàn | 2018 |
| Chlorine (loại 65% hoạt tính) 40 ppm trong 15 phút, hoặc 10 ppm trong 24 giờ | Chặn hoàn toàn | 2018 |
| Cồn 20%, 15 phút | Chặn hoàn toàn | 2018 |
| Formalin 200 ppm | Chỉ giảm tối đa 95,33% — không triệt để | 2018 |
| Nước nuôi có bào tử, xử lý calcium hypochlorite 20 ppm | Tôm post 12 thả vào không nhiễm sau 16 ngày (nước không xử lý: 50% nhiễm) | 2022 |
| Nước nuôi có bào tử, để nghỉ có sục khí 10 ngày, không có tôm | Không nhiễm; nghỉ 5 ngày vẫn còn 10% nhiễm | 2022 |
Thức ăn có PCR dương tính EHP có nguy hiểm?
PCR phát hiện ADN, không phân biệt bào tử sống hay chết. Năm 2021, nhóm Mahidol cho tôm ăn 21 ngày hai mẫu thức ăn công nghiệp có PCR dương tính EHP. Tôm không nhiễm, trong khi nhóm cho ăn thức ăn trộn bào tử sống đều nhiễm. Thức ăn công nghiệp đã qua chế biến nhiệt từ 75 °C trong 60 giây trở lên được nhóm tác giả đánh giá là không có nguy cơ lây EHP.
Ngược lại, thức ăn tươi sống không qua nhiệt, như giun nhiều tơ hay nhuyễn thể tươi, vẫn có thể mang bào tử còn sống.
Người nuôi áp dụng thế nào
- Thức ăn tươi sống: hạn chế dùng. Nếu cần, chọn nguồn đã kiểm EHP và xử lý nhiệt hoặc cấp đông sâu (−20 °C ít nhất 2 giờ làm bào tử ngừng phóng ống cực trong phòng thí nghiệm).
- Nước cấp: xử lý chlorine trong ao lắng, hoặc để nước nghỉ, sục khí ít nhất 10 ngày khi trong ao lắng không có tôm, giáp xác mang mầm bệnh.
- Cải tạo ao: đừng trông vào formalin để diệt bào tử. Kết hợp phơi đáy, bón vôi và chất sát trùng có hiệu lực với bào tử, liều theo hướng dẫn cho ao thực tế.
- Đọc kết quả PCR cho đúng: PCR thức ăn công nghiệp dương tính chưa chắc có bào tử sống; hãy hỏi nhà sản xuất về quy trình gia nhiệt. Với con giống và tôm nuôi, PCR dương tính vẫn là tín hiệu nhiễm cần xử lý.
- Con giống sạch và xét nghiệm bằng quy trình đã thẩm định, như phân tích ở bài 3 của chuỗi.
Nguồn
- Aldama-Cano D.J., Sanguanrut P., Munkongwongsiri N., Ibarra-Gámez J.C., Itsathitphaisarn O., Vanichviriyakit R., Flegel T.W., Sritunyalucksana K., Thitamadee S. Bioassay for spore polar tube extrusion of shrimp Enterocytozoon hepatopenaei (EHP). Aquaculture 2018;490:156–161. DOI 10.1016/j.aquaculture.2018.02.039
- Munkongwongsiri N., Aldama-Cano D.J., Suebsing R., Thaiue D., Prasartset T., Itsathitphaisarn O., Sritunyalucksana K. Microsporidian Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) spores are inactivated in 1 min at 75 °C. Aquaculture 2021;533:736178. DOI 10.1016/j.aquaculture.2020.736178
- Pattarayingsakul W., Munkongwongsiri N., Thitamadee S., Sritunyalucksana K., Aldama-Cano D.J. Shrimp microsporidian EHP spores in culture water lose activity in 10 days or can be inactivated quickly with chlorine. Aquaculture 2022;548:737665. DOI 10.1016/j.aquaculture.2021.737665
- Yuanlae S. và cs. Shrimp injection with dsRNA targeting the microsporidian EHP polar tube protein reduces internal and external parasite amplification. Scientific Reports 2024;14:4830. DOI 10.1038/s41598-024-55400-2
- Tangprasittipap A. và cs. The microsporidian Enterocytozoon hepatopenaei is not the cause of white feces syndrome in whiteleg shrimp Penaeus (Litopenaeus) vannamei. BMC Veterinary Research 2013;9:139. DOI 10.1186/1746-6148-9-139
- Tourtip S., Wongtripop S., Stentiford G.D. và cs. Enterocytozoon hepatopenaei sp. nov. (Microsporida: Enterocytozoonidae), a parasite of the black tiger shrimp Penaeus monodon (Decapoda: Penaeidae): fine structure and phylogenetic relationships. J Invertebr Pathol 2009;102(1):21–29. DOI 10.1016/j.jip.2009.06.004 (cấu tạo bào tử).
- In vitro evaluation of two commercial biocides on EHP spore extrusion rate. Global Seafood Alliance – Responsible Seafood Advocate, 24/08/2020. Bài do một hãng thuốc thú y đồng thực hiện để thử sản phẩm của họ; chúng tôi chỉ dùng số liệu nhóm đối chứng.
Bài viết là bản tổng hợp và diễn giải bằng tiếng Việt của Thần Vương, không phải bản dịch; số liệu lấy từ bài gốc, phần quảng cáo sản phẩm của bài gốc đã được lược bỏ. Biểu đồ do Thần Vương vẽ lại từ số liệu, mô hình 3D do Thần Vương dựng; không sao chép hình và bảng của bài gốc.
