Bài học nuôi tôm từ Ecuador: mật độ thấp, trại lớn, cả ngành liên kết — Đông Nam Á nên học gì?

01 / CHUYẾN ĐI

Nuôi được nhiều hơn, hay nuôi ổn định hơn?

Lâu nay ngành tôm thế giới chạy theo một công thức đơn giản: nuôi nhiều hơn, nhanh hơn, rẻ hơn. Một đoàn người nuôi tôm, nuôi cá rô phi và nhà sản xuất thức ăn thủy sản Đông Nam Á vừa đặt lại câu hỏi đó sau chuyến thăm Ecuador — nước nuôi và xuất khẩu tôm hàng đầu thế giới — do Hội đồng Ngũ cốc và Sản phẩm Sinh học Hoa Kỳ (USGBC) tài trợ. Đoàn đi thăm trại nuôi và tham gia một phiên thảo luận tại Hội nghị Nuôi trồng thủy sản Quốc tế (IAC), tổ chức ngày 19–21/5 ở Guayaquil.

Với nhiều người quen nuôi mật độ cao, cách làm của Ecuador gần như ngược đời: ao rộng hơn, mật độ thấp hơn, lãi ở trại khiêm tốn. Nhưng hệ thống vẫn chạy tốt vì doanh nghiệp Ecuador làm cho cách nuôi khớp với địa lý, hạ tầng và thị trường của họ. Câu hỏi đoàn mang về: tương lai nghề tôm là nuôi được nhiều tôm hơn trên mỗi ha, hay nuôi ổn định và hiệu quả hơn từ chính nguồn lực đang có?

02 / LIÊN KẾT CHUỖI

Cả ngành vận hành như một

Điều nhiều người trong đoàn ấn tượng nhất là mức liên kết dọc chuỗi giá trị. Theo các thành viên, lợi thế của Ecuador đến từ cách tổ chức ngành nhiều hơn là từ một kỹ thuật nuôi riêng lẻ: trại nuôi, công ty thức ăn, trại giống và nhà máy chế biến vận hành ăn khớp với nhau, và những doanh nghiệp lớn nhất thường nắm nhiều khâu cùng lúc. Ở Đông Nam Á, các khâu này phần lớn là những doanh nghiệp riêng.

• Khoảng 60% sản lượng tôm Ecuador đến từ 10 doanh nghiệp lớn, nhiều nơi có nhà máy chế biến riêng. Trại nuôi trông có vẻ lãi ít, nhưng doanh nghiệp liên kết thu phần giá trị ở các khâu sau.
• Tự làm di truyền: doanh nghiệp Ecuador đầu tư đều đặn vào công nghệ và có chương trình giống riêng thay vì phụ thuộc tôm bố mẹ nhập, nên chủ động hơn về năng suất.
• Hiệp hội có vai trò lớn: Phòng Nuôi trồng Thủy sản Quốc gia (CNA) — tổ chức của người sản xuất, không phải cơ quan nhà nước — giúp điều phối ưu tiên chung, đàm phán và quảng bá tôm Ecuador ra thế giới.

“Họ liên kết dọc, nên giá thành rất thấp so với chúng tôi. Ở Thái Lan, mỗi khâu tách riêng: trại nuôi, thức ăn và chế biến.”

Yanisa Klomsuwan, quản lý chiến lược nuôi tôm tại một trại ở Thái Lan · Diễn ý

Với Caleb Wurth, giám đốc khu vực Đông Nam Á và châu Đại Dương của USGBC, bài học không chỉ nằm ở kỹ thuật nuôi mà ở cách tổ chức ngành: Đông Nam Á có thể cần người sản xuất hợp tác chặt hơn nếu muốn cạnh tranh toàn cầu.

03 / QUY MÔ ĐẤT

Lãi vài cent mỗi kg, nhân lên hàng trăm ha

Khác biệt dễ thấy nhất là đất. Rizky Darmawan, tổng giám đốc một tập đoàn nuôi tôm ở Indonesia, gọi cách nuôi của Ecuador là “truyền thống” so với châu Á, nhưng ở quy mô hoàn toàn khác: một trại thường rộng hàng trăm ha, trong khi trại ở châu Á nhỏ hơn nhiều.

Người nuôi Ecuador có thể chỉ lãi 5–15 cent Mỹ mỗi kg tôm, nhưng nuôi trên diện tích rất lớn và thu hoạch khá đều. Việc kinh doanh giống các ngành hàng hóa khác: lãi mỏng trên mỗi đơn vị, tổng lãi vẫn hấp dẫn nhờ sản lượng. Caleb Wurth bổ sung: Ecuador có nhiều đất ít dùng được vào việc khác, còn ở các nước châu Á đông dân, một khu đất lớn có thể đáng giá hơn cho công nghiệp, nhà ở hay trồng trọt. Ở Ecuador, nuôi tôm lại là một trong những cách dùng đất ven biển hiệu quả nhất.

Amorn Luengnaruemitchai, giám đốc một công ty di truyền tôm ở Thái Lan, đồng ý rằng quy mô là cốt lõi: lãi thấp nhưng sản lượng lớn vẫn đem lại lợi nhuận đáng kể. Theo ông, Ecuador chọn chờ lãi tích lũy theo thời gian thay vì đòi lãi tối đa ngay. Preecha Ekatumasuit, tổng giám đốc một nhà máy thức ăn ở Thái Lan, so sánh: một doanh nghiệp lớn ở Ecuador thu hoạch đều trên hàng nghìn ha, còn người nuôi châu Á thường chịu biến động lớn hơn vì dịch bệnh, tỷ lệ sống và môi trường.

04 / MẬT ĐỘ THẤP

Mật độ thấp, kết quả đều

Điều bất ngờ nhất với nhiều người là Ecuador dẫn đầu thế giới mà vẫn nuôi mật độ khá thấp: trại thường thả dưới 20 post/m², trong khi nhiều trại Đông Nam Á thả 100–200 post/m².

Preecha cho rằng đó là hai triết lý khác nhau. Đông Nam Á lâu nay tăng năng suất bằng thâm canh: nhiều tôm hơn trong mỗi ao, nhiều sản lượng hơn trên mỗi ha, kỳ vọng lãi cao hơn. Ecuador thì tập trung vào sự ổn định và giảm rủi ro. Ông ví nuôi tôm ở châu Á đôi khi như một canh bạc — người nuôi chấp nhận rủi ro lớn để mong lãi lớn — còn người nuôi Ecuador xây hệ thống để kết quả dễ đoán trước.

“Họ nuôi năm, sáu vụ một năm. Có thể chỉ hai vụ tốt mà họ vẫn có lãi. Mỗi vụ được hay mất cũng chỉ ở mức nhỏ, nhưng cộng cả năm thì vẫn đủ tốt với họ.”

Rizky Darmawan, tổng giám đốc một tập đoàn nuôi tôm ở Indonesia · Diễn ý

Yanisa nhận xét mật độ thấp giảm stress và áp lực bệnh. Trong chuyến đi, các trại Ecuador cho tỷ lệ sống cao — một phần lý do giá thành của họ thấp.

Nhưng Amorn cảnh báo: nếu tăng mật độ quá nhanh, Ecuador có thể gặp lại chuyện của Thái Lan, nơi thâm canh từng giúp tăng trưởng rồi dẫn tới dịch bệnh và ô nhiễm môi trường. Ông tin sớm hay muộn họ sẽ tăng số tôm trên mỗi mét vuông và khi đó sẽ gặp đúng những vấn đề như châu Á. Thách thức của Ecuador là giữ kỷ luật: chính mật độ thấp, kiểm soát sinh học và sản xuất ổn định đã làm nên thành công, và có thể mất đi nếu chạy theo tăng trưởng không kiềm chế.

05 / CÔNG NGHỆ

Dùng công nghệ cho hiệu quả, không chạy theo cái mới nhất

Cách nuôi của Ecuador trông có vẻ quảng canh, nhưng đoàn bất ngờ vì công nghệ vận hành ở trại đã đi rất xa. Theo Amorn, thành công không đến từ việc dùng công nghệ tiên tiến nhất, mà từ việc dùng công nghệ có hiệu quả:

• Máy móc thay người: máy cho ăn tự động, bơm tôm, hệ thống cho ăn theo âm thanh (nghe tiếng tôm ăn) và thu hoạch cơ giới giúp trại vận hành hiệu quả dù mật độ thấp. Khemika Klomsuwan, cũng làm quản lý chiến lược nuôi tôm ở Thái Lan, nhận xét lúc đoàn đến thăm, trại có rất ít công nhân.
• Điện rẻ hơn nhờ kết hợp thủy điện và máy phát chạy dầu. Dù vậy, theo chú thích ảnh của bài gốc, nguồn điện không phải hạ tầng có sẵn ở mọi trại Ecuador.
• Cho ăn tự động được dùng rộng rãi: Hendri Inarto, chuyên gia nghiên cứu dinh dưỡng và kỹ thuật ở Indonesia, cho biết máy cho ăn tự động giúp giảm thức ăn thừa, cải thiện hệ số thức ăn (FCR) và cần ít nhân công hơn. Preecha cũng nêu Ecuador dùng trí tuệ nhân tạo và công cụ theo dõi ao, trong khi nhiều trại Đông Nam Á mới bắt đầu.
• Thức ăn ép đùn: theo Jessica Kaye Turner, phó tổng giám đốc một trại nuôi ở Thái Lan, thức ăn ép đùn được dùng rộng rãi ở Ecuador, trong khi châu Á vẫn chủ yếu dùng thức ăn viên. Qua xử lý cơ học và nhiệt, thức ăn ép đùn dễ tiêu hóa hơn, dinh dưỡng dễ hấp thu hơn và viên bền trong nước hơn nên ít thất thoát dinh dưỡng; tôm ăn đều hơn, nước giữ tốt hơn và FCR cải thiện.

Một chi tiết đáng chú ý: viên ép đùn xốp nên lúc đầu cảm biến âm thanh không “nghe” được tiếng tôm nhai. Các kỹ sư phải chỉnh lại độ đặc của viên, khuôn ép và công nghệ hút ẩm để viên có lại độ giòn và phát ra tiếng.

Rizky lưu ý không phải công nghệ nào cũng mang sang được: một số hệ thống cho ăn tự động đem thử ở châu Á đã gặp khó khi nuôi mật độ cao. Bài học chung của đoàn là không chép nguyên công nghệ Ecuador, mà hiểu vì sao và ở đâu nó hiệu quả.

06 / CON GIỐNG

Chọn giống ngay trong ao nuôi thật

Di truyền là một yếu tố lớn khác. Theo Amorn, nhà sản xuất Ecuador làm chương trình chọn giống chung: nhiều trại góp những con tôm tốt nhất của mình, con nào sống sót và lớn tốt thì làm nền cho các thế hệ sau. Cách này ít tốn kém mà hiệu quả, vì tôm được thử ngay trong điều kiện nuôi thương phẩm. Khemika cũng nhấn mạnh: khác nhiều nhà sản xuất châu Á phụ thuộc tôm bố mẹ nhập, Ecuador đã có nguồn di truyền riêng hợp với điều kiện nuôi tại chỗ.

Đoàn bàn kỹ về việc dòng tôm Ecuador không phải dòng sạch bệnh đặc hiệu (SPF) hay kháng bệnh đặc hiệu (SPR) như nơi khác. Theo Jessica, châu Á lâu nay dựa vào giống SPF, ao nhỏ, mật độ cao, hệ thống lót bạt khép kín và ngăn mầm bệnh nghiêm ngặt. Ecuador thì làm mô hình bán thâm canh quy mô lớn, dùng giống được chọn trong môi trường có mầm bệnh để chịu được điều kiện ao thật, kết hợp mật độ thấp, ao lớn, tận dụng hệ sinh thái tự nhiên, tuần hoàn nước và xử lý sinh học để tôm chống chịu bệnh tốt hơn.

Câu hỏi còn bỏ ngỏ, như Preecha đặt ra: tôm bố mẹ Ecuador có giữ được năng suất nếu đưa vào điều kiện mật độ cao hơn nhiều hay không.

07 / AI GIỮ PHẦN LÃI

Người nuôi có phải mắt xích yếu nhất?

Dù Ecuador thành công, nhiều người trong đoàn băn khoăn về cách chia giá trị. Rizky cho rằng người nuôi có thể là mắt xích yếu nhất: nuôi tôm có lãi, nhưng lãi ở trại vẫn rất thấp.

“Nếu lợi nhuận của người nuôi châu Á thấp như ở Ecuador, tôi nghĩ họ sẽ đóng cửa trại, có khi chuyển sang trồng thứ khác. Rủi ro như thế mà lãi chừng ấy thì không hợp lý.”

Rizky Darmawan · Diễn ý

Theo Rizky, nhà chế biến và xuất khẩu giữ phần lớn giá trị tăng thêm, nhất là khi tôm được chế biến cho thị trường cao cấp như Mỹ. Người nuôi thì gắn với giá hàng hóa toàn cầu, đặc biệt là nhu cầu của Trung Quốc — nơi làm chuẩn cho giá tôm nguyên liệu — và khó giành phần giá cao vì nhà chế biến nắm đầu ra và các khâu tạo giá trị. Preecha nhìn khác: giá thấp của Ecuador rốt cuộc là kết quả của hiệu quả. Rủi ro sản xuất thấp, tỷ lệ sống cao và quản lý liên kết giúp doanh nghiệp Ecuador vẫn có lãi ở giá bán thấp hơn.

08 / ĐÔNG NAM Á RÚT RA GÌ

Không chép Ecuador, mà tìm mô hình đúng cho mình

Thông điệp cuối của đoàn không phải là Đông Nam Á nên sao chép Ecuador. Ecuador cho thấy nuôi tôm thành công là tìm ra mô hình đúng cho từng môi trường.

• Không có một cách nuôi duy nhất. Rizky cho rằng ở vùng nuôi mật độ cao mà thất bại cứ lặp lại, cách nuôi mật độ thấp hơn có thể cho lợi nhuận ổn định hơn.
• Bền vững hơn là đuổi theo sản lượng. Yanisa đồng ý mỗi vùng có giới hạn riêng: đất hiếm ở Đông Nam Á khiến nuôi mật độ cao là dễ hiểu, nhưng người sản xuất nên tập trung vào tính bền vững thay vì cố làm giống mô hình Ecuador. Yanisa cũng cho biết nhóm của mình rất quan tâm cách Ecuador thay nước bằng tự chảy, dù muốn làm vậy cần đầu tư hạ tầng nhiều.
• Tăng giá trị thay vì chỉ hạ giá thành. Một ý kiến khác trong đoàn cho rằng Đông Nam Á khó thắng bằng giá thấp, nên tập trung nâng giá trị, xây thương hiệu và vào thị trường giá cao. Preecha cho rằng tôm đang thành hàng hóa phổ thông giống thịt gà; Đông Nam Á có thể khó cạnh tranh thuần về giá với Ecuador, nhưng vẫn có lợi thế về tay nghề chế biến, chất lượng sản phẩm và quan hệ thị trường.
• Giảm mật độ một chút. Khemika nói điều mang về là sẽ cố giảm mật độ ở trại để xử lý được chất hữu cơ trong ao.

“Thứ có thể học là trình tự của họ: chọn con giống hợp với nơi nuôi, mở rộng theo sức chịu của nguồn tài nguyên, và xây dựng các cơ cấu tập thể để người sản xuất cùng lên tiếng. Công nghệ và mật độ là những quyết định đến sau những điều đó, không phải thay cho chúng.”

Chodpipat Limlertwatee, giám đốc nuôi trồng của một tập đoàn ở Thái Lan · Diễn ý

Caleb Wurth kết thúc phiên thảo luận bằng sự lạc quan: thành công của Ecuador không nên làm Đông Nam Á nản lòng mà nên là động lực. Khả năng chia sẻ kiến thức, thách thức những giả định cũ và thích nghi của người sản xuất các nước sẽ quyết định tương lai của ngành. Như bài viết kết luận, bài học của Ecuador không phải “càng lớn càng tốt”, mà là thành công đến từ việc hiểu rõ môi trường của mình và tối ưu từng phần của hệ thống cho phù hợp.

09 / GÓC NHÌN THẦN VƯƠNG

Bà con cần biết gì?

• Tính lời theo năm, không theo một vụ trúng. Người nuôi Ecuador chấp nhận lãi mỗi vụ không cao nhưng ít vụ mất trắng. Ở ao mình, tránh được một vụ thất bại thường đáng giá hơn đẩy năng suất thêm một vụ. Ghi chép chi phí và kết quả từng vụ để biết lãi thật.
• Mật độ phải vừa sức ao. Thả theo khả năng cấp oxy, thay nước, xi phông và xử lý chất thải của ao, không theo kỳ vọng sản lượng. Nhiều người trong đoàn nói điều mang về là giảm mật độ một chút.
• Tỷ lệ sống là gốc của giá thành. Phòng bệnh từ đầu vụ: chuẩn bị ao kỹ, chọn giống có nguồn gốc và kết quả xét nghiệm rõ ràng, giữ môi trường ổn định. Giống của Ecuador gắn với cả một hệ thống chọn lọc nhiều năm trong ao rộng, mật độ thấp; đừng hiểu là có thể thả giống không rõ nguồn gốc.
• Công nghệ vừa đủ, thử ở chính ao mình. Máy cho ăn tự động hay loại thức ăn mới chỉ đáng tiền khi hợp mật độ và cách quản lý của trại; đã có hệ thống gặp khó khi nuôi mật độ cao.
• Liên kết để có tiếng nói chung. Tổ hợp tác, hợp tác xã giúp người nuôi cùng mua vật tư, chia sẻ kinh nghiệm và có tiếng nói khi bán tôm, thay vì mỗi hộ tự lo.