Ngành tôm toàn cầu đang phải hoạt động trong một môi trường ngày càng khó dự đoán. Biến động địa chính trị, rào cản thương mại, chi phí thức ăn tăng, biến đổi khí hậu và sự tái cấu trúc tại các quốc gia sản xuất lớn đang đồng thời tác động lên toàn bộ chuỗi cung ứng.
Đó cũng là bức tranh được phác họa tại phiên khai mạc Global Shrimp Forum 2026, tổ chức ở Utrecht, Hà Lan. Sự kiện năm nay quy tụ hơn 550 đại biểu đến từ trên 40 quốc gia. Đáng chú ý, hơn một nửa số người tham dự đã góp mặt tại ít nhất bốn kỳ diễn đàn, cho thấy Global Shrimp Forum đang trở thành một điểm gặp gỡ quan trọng của ngành tôm thế giới.
Khi ngành tôm trở thành một "ván bài" địa chính trị
Jan Lambregts, Giám đốc Kinh tế và Thị trường toàn cầu của RaboResearch, sử dụng hình ảnh một ván bài để mô tả trật tự kinh tế hiện nay.
Trong ván bài này, Mỹ vẫn nắm giữ những lợi thế lớn nhờ quy mô thị trường tiêu dùng và vai trò thống trị của đồng USD. Trung Quốc lại có ưu thế về năng lực sản xuất, quy mô công nghiệp và khả năng kiểm soát nhiều mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng.
Khi cạnh tranh giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới gia tăng, những doanh nghiệp nằm giữa hai cực này phải đối mặt với một môi trường kinh doanh phức tạp hơn. Các liên minh thương mại có thể thay đổi, thuế quan có thể được áp dụng nhanh chóng và chuỗi cung ứng có nguy cơ bị gián đoạn bởi những tranh chấp không trực tiếp bắt nguồn từ ngành thủy sản.
Châu Âu cũng đứng trước thách thức tìm kiếm vị trí của mình trong một trật tự thương mại ngày càng chịu ảnh hưởng mạnh từ Mỹ và Trung Quốc. Đối với doanh nghiệp tôm, điều này có nghĩa là chỉ sản xuất tốt chưa đủ. Doanh nghiệp còn phải hiểu chính sách thương mại, quản trị rủi ro và chủ động xây dựng nhiều lựa chọn thị trường.
Rủi ro thuế quan từ thị trường Mỹ
Chính sách thương mại của Mỹ tiếp tục là một trong những vấn đề được quan tâm nhất tại diễn đàn.
Robert DeHaan, Phó chủ tịch điều hành kiêm cố vấn pháp lý của National Fisheries Institute, đề cập đến cuộc điều tra theo Mục 301 của Mỹ liên quan đến vấn đề "dư thừa năng lực sản xuất". Cuộc điều tra nhắm tới 16 nền kinh tế, trong đó có chín quốc gia đang cung cấp tôm cho thị trường Mỹ.
Điều khiến ngành tôm lo ngại là các biện pháp thuế quan mới không nhất thiết chỉ giới hạn trong những ngành ban đầu bị điều tra. Tôm có thể bị cuốn vào một tranh chấp thương mại rộng hơn, ngay cả khi nguyên nhân chính của tranh chấp xuất phát từ những ngành công nghiệp khác.
Đối với các nước phụ thuộc lớn vào thị trường Mỹ, đây là một cảnh báo rõ ràng: tập trung quá nhiều sản lượng vào một thị trường có thể tạo ra rủi ro mang tính hệ thống.
Ấn Độ đẩy nhanh đa dạng hóa thị trường
Ấn Độ là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng rõ nhất từ sự bất định của chính sách thương mại Mỹ.
Choudary Karuturi, Tổng giám đốc Apex Frozen Foods, cho biết những lo ngại về thuế quan đã thúc đẩy ngành tôm Ấn Độ giảm dần sự phụ thuộc vào Mỹ. Xuất khẩu sang châu Âu đang tăng lên, trong khi các hiệp định thương mại mới có thể mở thêm cơ hội tại những thị trường khác.
Chiến lược của Ấn Độ hiện không chỉ là tìm một thị trường thay thế cho Mỹ. Quốc gia này cần xây dựng một cơ cấu thị trường cân bằng hơn, trong đó sản phẩm có thể được phân phối sang nhiều khu vực khác nhau tùy theo kích cỡ, mức độ chế biến và yêu cầu về tiêu chuẩn.
Tuy nhiên, quá trình chuyển hướng không thể diễn ra ngay lập tức. Thị trường châu Âu có những yêu cầu riêng về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, môi trường và trách nhiệm xã hội. Doanh nghiệp muốn mở rộng tại đây phải đầu tư vào chứng nhận, vùng nguyên liệu, hệ thống kiểm soát và năng lực chế biến phù hợp.
Bởi vậy, đa dạng hóa thị trường không đơn thuần là thay đổi người mua. Đó là quá trình điều chỉnh toàn bộ chuỗi giá trị.
Ecuador bước vào giai đoạn hợp nhất quy mô lớn
Sau khoảng một thập kỷ tăng trưởng nhanh, ngành tôm Ecuador đang chuyển sang một giai đoạn mới: mở rộng quy mô, tích hợp sâu hơn và tập trung vào hiệu quả.
Sandro Coglitore, Tổng giám đốc Omarsa, cho biết diện tích hoạt động của công ty đã tăng từ khoảng 3.900 ha cách đây hai năm lên hơn 10.000 ha. Omarsa cũng mở rộng sản xuất sang Panama và Nicaragua, đồng thời tăng cường kết nối giữa vùng nuôi, chế biến và hệ thống phân phối.
Sự phát triển này phản ánh xu hướng hợp nhất đang diễn ra trong ngành tôm Ecuador. Các doanh nghiệp lớn không chỉ mua thêm ao nuôi mà còn muốn kiểm soát nhiều công đoạn hơn trong chuỗi giá trị.
Mô hình tích hợp giúp doanh nghiệp chủ động về nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng, lịch thu hoạch, công suất nhà máy và kế hoạch bán hàng. Khi thị trường biến động, doanh nghiệp có chuỗi sản xuất khép kín cũng có khả năng phản ứng nhanh hơn.
Tuy nhiên, xu hướng hợp nhất cũng có thể tạo sức ép đối với doanh nghiệp nhỏ. Khi quy mô, công nghệ và vốn trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng, những đơn vị không đủ khả năng đầu tư sẽ phải tìm đối tác, tham gia chuỗi liên kết hoặc đối mặt với nguy cơ bị loại khỏi thị trường.
Indonesia tăng liên kết trong chuỗi sản xuất
Indonesia cũng đang xuất hiện xu hướng tích hợp tương tự Ecuador, dù cấu trúc ngành và quy mô doanh nghiệp có nhiều khác biệt.
Theo Liris Maduningtyas, Tổng giám đốc JALA, mối liên kết giữa trại giống, vùng nuôi và nhà máy chế biến tại Indonesia đang trở nên chặt chẽ hơn.
Đây là một bước chuyển quan trọng. Khi các mắt xích hoạt động rời rạc, thông tin về chất lượng con giống, dịch bệnh, tốc độ tăng trưởng và nhu cầu thị trường thường bị đứt đoạn. Việc tăng cường liên kết giúp doanh nghiệp theo dõi tốt hơn toàn bộ quá trình sản xuất, từ con giống đến thành phẩm.
Dữ liệu từ trang trại cũng có thể được sử dụng để dự báo sản lượng, tối ưu lịch thu hoạch và giúp nhà máy chế biến lên kế hoạch nguyên liệu chính xác hơn. Trong dài hạn, sự liên kết này có thể giúp Indonesia nâng năng suất và tăng khả năng truy xuất nguồn gốc.
El Niño chưa tác động trực tiếp, nhưng áp lực đang hình thành
Các nhà sản xuất cho biết họ chưa ghi nhận tác động trực tiếp quá lớn đến sản lượng tôm. Tuy nhiên, ảnh hưởng gián tiếp đã bắt đầu xuất hiện, đặc biệt qua nguồn cung bột cá bị thắt chặt và giá thức ăn thủy sản gia tăng.
Đây là vấn đề đáng chú ý vì thức ăn thường chiếm tỷ trọng lớn nhất trong chi phí nuôi tôm. Giá nguyên liệu tăng có thể nhanh chóng làm giảm lợi nhuận của người nuôi, nhất là trong giai đoạn giá tôm nguyên liệu không tăng tương ứng.
Tại Indonesia, một số vùng nuôi đã ghi nhận độ mặn cao hơn và áp lực từ bệnh hoại tử gan tụy cấp có xu hướng gia tăng. Mức độ ảnh hưởng hiện vẫn còn hạn chế, nhưng đây là tín hiệu cho thấy biến đổi khí hậu có thể tác động đến ngành tôm thông qua nhiều con đường khác nhau.
Không chỉ nhiệt độ nước thay đổi, người nuôi còn phải đối mặt với biến động độ mặn, chất lượng nước, dịch bệnh, nguồn nguyên liệu thức ăn và chi phí năng lượng. Quản lý khí hậu vì thế không thể tách rời quản lý dinh dưỡng, môi trường ao nuôi và an toàn sinh học.
Không quốc gia nào có thể đứng ngoài cuộc
Thông điệp bao trùm của phiên khai mạc là ngành tôm đang bước vào một thời kỳ mà mọi quốc gia và doanh nghiệp đều phải chủ động lựa chọn chiến lược.
Ấn Độ đang tìm cách đa dạng hóa thị trường để giảm phụ thuộc vào Mỹ. Ecuador mở rộng quy mô và tăng cường tích hợp chuỗi giá trị. Indonesia thúc đẩy liên kết giữa con giống, trang trại và chế biến. Trong khi đó, toàn ngành phải chuẩn bị cho những biến động mới từ thuế quan, địa chính trị, El Niño và giá nguyên liệu thức ăn.
Trong "ván bài" mới này, lợi thế không chỉ thuộc về quốc gia sản xuất được nhiều tôm nhất hoặc có chi phí thấp nhất. Lợi thế sẽ thuộc về những doanh nghiệp có thể:
Phân tán rủi ro giữa nhiều thị trường;
- Kiểm soát tốt hơn chuỗi cung ứng;
- Sử dụng dữ liệu để nâng hiệu quả sản xuất;
- Chủ động quản lý dịch bệnh và môi trường;
- Phát triển năng lực chế biến và phân phối;
- Thích ứng nhanh khi chính sách thương mại thay đổi.
Ngành tôm thế giới vẫn còn cơ hội tăng trưởng, nhưng con đường phía trước sẽ không bằng phẳng. Các doanh nghiệp không thể kiểm soát địa chính trị hay khí hậu, nhưng họ có thể quyết định mức độ chuẩn bị, khả năng thích ứng và cách xây dựng sức chống chịu cho chính chuỗi sản xuất của mình.
Đó có lẽ là "lá bài" quan trọng nhất mà mỗi doanh nghiệp đang nắm giữ.
Nguồn: thefishsite.com — Global Shrimp Forum 2026, Utrecht, Hà Lan.
