Khi cá cơm mất mùa, Fed bỏ luôn giá thực phẩm

1

Con cá nhỏ nuôi cả ngành chăn nuôi

Cá cơm Peru (anchoveta) là loài cá nhỏ, dài chưa tới 20 cm, sống ở vùng biển lạnh ngoài khơi Peru. Vùng này nhiều cá vì gió thổi dọc bờ đẩy nước mặt ra khơi, kéo nước lạnh giàu dinh dưỡng từ dưới sâu lên. Nước đó nuôi tảo và sinh vật phù du, là thức ăn của cá cơm.

Thập niên 1960, Peru mở rộng đội tàu và nhà máy bột cá rất nhanh. Năm 1970, nước này đánh bắt 12,4 triệu tấn cá cơm, kỷ lục thế giới. Con số này nhiều hơn sản lượng đánh bắt của cả Tây Âu và gấp đôi Bắc Mỹ.

1. Cá cơmvùng biển lạnh Peru
2. Bột cáPeru lớn nhất thế giới
3. Thức ăn chăn nuôibán ra nước ngoài
4. Gà, heothịt, trứng, sữa

Gần như toàn bộ số cá được nghiền thành bột cá, bán ra nước ngoài làm thức ăn cho gà và heo. Peru trở thành nước sản xuất bột cá lớn nhất thế giới. Khoảng một phần ba kim ngạch xuất khẩu của Peru đến từ bột cá và dầu cá.

Chính phủ Peru và các nhà khoa học khi đó khuyến cáo chỉ nên đánh khoảng 9,5 triệu tấn mỗi năm. Mức này thường xuyên bị vượt hàng triệu tấn.

2

Năm 1972: El Niño cộng với đánh bắt quá tay

Năm 1972, một đợt El Niño mạnh xuất hiện. Gió dọc bờ yếu đi, nước ấm nghèo dinh dưỡng tràn vào vùng biển Peru. Tảo giảm mạnh, cá cơm thiếu mồi và chết đói, cá con nở ra rất ít.

Cá còn sống dồn vào vài vùng nước lạnh sát bờ, nên tàu càng dễ đánh, kể cả cá non. Sản lượng tụt từ 12,4 triệu tấn năm 1970 xuống 10,3 triệu tấn năm 1971, rồi chỉ còn 4,4 triệu tấn năm 1972. Chỉ sau hai năm, gần hai phần ba sản lượng biến mất.

Lúc đầu, người ta đổ lỗi chủ yếu cho El Niño. Các nghiên cứu sau này cho thấy đánh bắt quá mức cũng là nguyên nhân lớn. Tháng 5/1973, Peru quốc hữu hóa toàn bộ ngành bột cá.

3

Từ bột cá đến bàn ăn

Thiếu bột cá, các nhà máy thức ăn chăn nuôi chuyển sang dùng khô đậu nành. Đúng lúc đó, giá ngũ cốc và đậu nành ở Mỹ cũng bị đẩy lên từ nhiều phía:

1. Hè 1972
   Liên Xô mua của Mỹ lô ngũ cốc lớn nhất trong lịch sử xuất khẩu của Mỹ. Riêng lượng lúa mì Liên Xô mua đã bằng khoảng 28% vụ lúa mì năm đó của Mỹ.
2. 6/1973
   Đậu nành kỳ hạn ở Chicago tăng từ 3,27 USD lên gần 13 USD mỗi bushel (khoảng 27 kg).
3. 27/6/1973
   Mỹ tạm cấm xuất khẩu đậu nành để giữ hàng trong nước, đến đầu tháng 10. Nhật Bản, nước lấy khoảng 92% đậu nành từ Mỹ, bị sốc — sau vụ này Nhật đẩy mạnh đầu tư trồng đậu nành ở nước ngoài, nhất là ở Brazil.
4. 10/1973
   Lệnh cấm vận dầu của các nước Ả Rập đẩy giá năng lượng tăng vọt.
5. 1973 – 1974
   Chỉ số giá thực phẩm ở Mỹ tăng 14,5% năm 1973 và 14,3% năm 1974.

Thức ăn chăn nuôi đắt thì giá thịt, trứng, sữa tăng theo.

4

Fed chọn cách gạt thực phẩm ra ngoài

Arthur Burns làm Chủ tịch Fed từ năm 1970 đến 1978. Ông là nhà kinh tế được nể trọng, có biệt danh “Giáo hoàng kinh tế học”.

Lập luận của Burns: Fed chỉ điều chỉnh được tiền và lãi suất, không làm ra thêm cá hay dầu. Giá tăng vì cá cơm hay vì cấm vận dầu là do “yếu tố đặc biệt”, nằm ngoài tầm của chính sách tiền tệ. Vì vậy ông yêu cầu nhân viên loại các nhóm hàng đó khỏi chỉ số giá tiêu dùng (CPI) để xem lạm phát “thật”.

Stephen Roach, khi đó là kinh tế gia trẻ ở Fed, sau này kể lại từng bước:

1. Năng lượnghơn 11% rổ CPI, bị loại sau cú cấm vận dầu.
2. Thực phẩm25% rổ CPI, bị loại với lý do El Niño đã xóa sổ cá cơm Peru, làm đắt phân bón và thức ăn chăn nuôi.
3. Nhà di động, xe cũ, đồ chơi trẻ em, trang sức nữBurns gọi là “cơn sốt vàng” — và chi phí sở hữu nhà (16% rổ CPI).

Loại xong, Burns chỉ còn nhìn khoảng 35% rổ CPI, và phần còn lại đó vẫn tăng ở mức hai con số. Mãi đến năm 1975, ông mới thừa nhận Mỹ có vấn đề lạm phát.

Cái giá rất đắt

• > 12%lạm phát Mỹ năm 1974
• > 14%lạm phát Mỹ năm 1980
• ~ 20%lãi suất Paul Volcker (Chủ tịch Fed từ 8/1979) phải đẩy lên để kéo lạm phát xuống
• ~ 11%thất nghiệp khi kinh tế Mỹ rơi vào suy thoái 1981–1982

5

Sai ở đâu

Khi hàng loạt nhóm hàng cùng tăng giá, đó không còn là “yếu tố đặc biệt” mà là lạm phát đã lan rộng. Giá ăn, giá xăng tăng thì người lao động đòi tăng lương, doanh nghiệp tăng giá bán, và ai cũng tin giá sẽ còn tăng.

Quy tắc sau thập niên 1970: các ngân hàng trung ương luôn tách riêng thực phẩm và năng lượng, gọi là lạm phát lõi. Cách này thô, nhưng không ai được tự chọn giá nào đáng tính.

6

Năm 2026: cá cơm lại mất mùa, Fed lại tranh luận

Chủ tịch Fed Kevin Warsh đang tìm cách đo lạm phát nền, tức phần lạm phát có khả năng kéo dài. Ông cho rằng lạm phát lõi chỉ là ước lượng thô. Ông chuộng cách xếp các mức tăng giá từ thấp đến cao, bỏ hai đầu cực đoan rồi tính phần giữa.

Ngày 16/9/2026, Warsh than có quá nhiều nhóm hàng tăng giá trên 3%. Đó là một lý do Fed tăng lãi suất lần đầu sau ba năm.

Tạp chí The Economist (24/9/2026) cảnh báo cách tính phần giữa cũng có điểm mù. Năm 2021, nhiều mặt hàng tăng giá mạnh mà trung vị gần như không đổi, nên các thước đo này đánh giá thấp lạm phát. Theo tờ báo, không quy tắc nào hoàn hảo, và Warsh nên giữ một quy tắc cố định thay vì tự chọn giá nào đáng bỏ qua như Burns.

Cùng lúc đó, cá cơm Peru lại gặp El Niño ven bờ. Vụ khai thác chính năm 2026 mở ngày 1/4 với hạn ngạch 1,91 triệu tấn, thấp nhất trong 10 năm, chỉ trừ năm 2023. Cá non chiếm hơn một nửa mẻ lưới, buộc Peru dừng đánh bắt 30 ngày trong tháng 5 và tháng 6.

Theo IFFO, sản lượng bột cá quý 1/2026 giảm 38% so với cùng kỳ. Giá bột cá giao ngay lên khoảng 2.500 USD/tấn vào tháng 5/2026, mức cao kỷ lục.