Bệnh EHP đã xuất hiện trên tôm từ nhiều năm trước nhưng vẫn chưa nhận được sự chú ý. Mãi đến năm 2016 dịch bệnh chính thức bùng phát trên diện rộng và trong năm 2019 này thì EHP trở thành vấn đề nóng không chỉ riêng Việt Nam mà trên khắp toàn cầu.
Enterocytozoon hepatopenaei – EHP là một loại vi bào tử trùng tấn công tôm bằng cách phá hủy hệ tiêu hóa của tôm, còn gọi là bệnh vi bào tử gan tụy. EHP làm giảm sản lượng và gây tác động xấu đến ngành công nghiệp tôm ở nhiều nước như Trung Quốc, Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Ấn Độ.
Con đường đi vào cơ thể của EHP
(Nguồn: GAA)
Bào tử EHP chuyển gen vào các tế bào trong cơ thể tôm, sau đó chúng sinh trưởng và nhân lên. Khi các tế bào vỡ ra, các bào tử được giải phóng để lặp lại chu trình
Bên trong bào tử EHP là một ống dài, xoắn. Khi được hoạt hóa, ống này chuyển sang dạng mũi lao chuyển gen vào một tế bào gan tụy của tôm, tại đó bào tử nhân đôi. Cơ chế hoạt hóa của bào tử có thể liên quan đến sự ô nhiễm đáy ao do tích tụ thức ăn dư thừa. Mức độ nghiêm trọng của bệnh tăng lên khi mật độ bào tử hoạt hóa có trong mô cao.
EHP ký sinh trong tế bào gan tụy tôm sử dụng dinh dưỡng và năng lượng trong gan tụy làm cho khối gan tụy bị tổn thương; tôm không đủ dinh dưỡng cho sự tăng trưởng và lột xác. Mặt khác, EHP là một bệnh lây qua đường phân – miệng, không cần ký chủ trung gian. Nên khi tôm ăn càng nhiều thì mầm bệnh thải ra môi trường cũng càng nhiều và sẽ gây nhiễm cho các con tôm khác trong ao. Mật độ vi bào tử nhân lên ngày càng nhiều khiến cho tôm không thể lớn lên được.
Các phương pháp phát hiện EHP
- Phương pháp mô học
- Phương pháp sinh học phân tử
Cách phát hiện trên thực tế
Tôm bị so le giữa các kích thước rất lớn
Tôm bị mất dần đường ruột và gan tụy chuyển sang màu xanh có liên quan đến phân trắng
Tôm chậm phát triển, đường ruột mờ dần, lò xo, màu sắc chuyển sang xanh xám
Đường ruột xoăn lại như lò xo, vị trí tiếp giáp giữa bao tử và gan tụy có màu trắng, tôm bị xỉn màu
Những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển EHP
và cách phòng ngừa, giảm nhiễm
Trại giống
- Yếu tố gây nhiễm:
- Thức ăn tươi sống như: giun nhiều tơ (dời), Artemia, mực, …
- Cách phòng ngừa:
- Thức ăn tươi sống nên được đông lạnh, tiệt trùng hoặc chiếu xạ
- Các trại sản xuất cần được phơi khô, rửa sạch, khử trùng bằng NaOH
- Thiết bị, đường ống, bể chứa phải được ngâm trong NaOH 2,5% ít nhất 3h. Sau đó rửa sạch và phơi khô trong nhiều giờ.
- Rửa sạch trước khi sử dụng với Clo đã acid hóa ở mức 200 ppm và pH < 4,5
- Trứng, Nauplii: Rửa bằng nước ngọt và hóa chất thích hợp như Iod và Formaldehyd để làm suy yếu sự gắn kết thụ động của bào tử với trứng và Nauplii
- Rất lưu ý đến nguồn thức ăn từ những khu vực bị cãm nhiễm bởi EHP
- Kiểm soát chất lượng nước đầu vào có tính hệ thống và ở mức nghiêm ngặt nhất có thể
Quá trình nuôi:
- Yếu tố gây nhiễm:
- Tôm giống bị nhiễm bệnh
- Đáy ao của vụ trước bị nhiễm EHP không được xử lý triệt để
- Phân, xác tôm bị nhiễm bệnh trong quá trình nuôi
- Chất thải hữu cơ cao
- Nguồn nước có EHP xung quanh khu vực lây nhiễm
- Cua còng, cá tạp, giáp xác khác là trung gian lây bệnh cho tôm
- Cách phòng ngừa:
- Vi bào tử trùng EHP đến nay vẫn chưa có thuốc trị. Chỉ có thể đối phó với EHP bằng các giải pháp kết hợp đồng bộ: Kiểm soát an toàn sinh học từ trại giống đến chuẩn bị ao nuôi và các giải pháp quản lý ao nuôi tốt.
- Kiểm soát an toàn sinh học trong trại giống, một chỉ tiêu rất quan trọng vì khi nhiễm EHP từ con giống thì thiệt hại kinh tế cho người nuôi sẽ càng cao. Test bệnh cho tôm giống là việc làm gần như bắt buộc.
- Xử lý chất lượng nước đầu vào, ngoài việc chuẩn bị ao hầu hết là đưa pH lên mức cao hoặc hạ pH xuống thấp, hoặc loại bỏ chất hữu cơ trong ao càng nhiều càng tốt để loại bỏ bớt vi bào tử trùng. Loại bỏ cua còng, cá tạp, giáp xác khác là trung gian lây bệnh cho tôm
- Trong quá trình nuôi, thường xuyên kiểm tra đáy ao, xi phông, bón vi sinh để phân hủy chất hữu cơ, ổn định các chỉ số nước ở mức phù hợp. EHP và Vibrio có liên quan đến nhau trong cả môi trường nước và trong cơ thể tôm. Vậy nên để kiểm soát tốt môi trường và sức khỏe tôm cần lên kế hoạch cho quá trình phòng ngừa:
+ Kiểm soát các chỉ tiêu môi trường (tảo, pH, khí độc, vv..)
+Xi phông loại bỏ chất thải, cáu cợn lơ lửng
+Kiểm khuẩn mẫu nước, mẫu tôm định kì để có định hướng xử lý
+Theo dõi tăng trưởng của tôm, màu sắc, biểu hiện để có nhận định đúng về bệnh EHP
- Sử dụng các loại thức ăn bổ sung để cải thiện tình trạng tôm, gia tăng sức khỏe và sức đề kháng một cách tối ưu nhất.
