Người Na Uy mang gì đến VietFish? Vaccine, dữ liệu và công nghệ biến phụ phẩm thành tiền

Ba kỳ trước xoay quanh một câu hỏi: tiêu chuẩn quốc tế đang siết đến đâu. Kỳ này trả lời câu hỏi ngược lại: siết như vậy thì lấy gì mà đáp ứng? Chuỗi phiên "Giải pháp công nghệ xanh, bền vững cho nuôi trồng & chế biến thủy sản" do Na Uy đồng tổ chức đưa ra câu trả lời bằng số liệu — từ một thử nghiệm vaccine trên 106 ao cá tra ở Đồng bằng sông Cửu Long, đến công nghệ biến phụ phẩm cá thành mặt hàng giá gấp đôi.

01Vaccine cá tra: 106 ao, 240 ngày, và ba con số đáng đọc chậm

Bài trình bày đáng chú ý nhất với người nuôi cá tra đến từ nghiên cứu "Tiêm vaccine giảm dịch bệnh và giảm sử dụng kháng sinh trên cá tra" của nhóm Trần Minh Phú, Nguyễn Thanh Phương, Võ Nam Sơn (Đại học Cần Thơ) cùng các cộng sự Đại học Copenhagen và tổ chức ICARS (Đan Mạch), trình bày tại phiên cùng ông Nguyễn Trường Phúc — Manager Aquatic Health Vietnam, PHARMAQ Việt Nam.

Thiết kế nghiêm túc hiếm thấy ở quy mô thực địa: 106 ao nuôi được phân ngẫu nhiên thành nhóm tiêm vaccine (56 ao) và nhóm không tiêm (50 ao), theo dõi liên tục 240 ngày về dịch bệnh, tỷ lệ sống và các chỉ số sản xuất.

Kết quả theo slide công bố tại hội thảo: sinh khối cá tại ngày 240 đạt 240 tấn/ha ở ao tiêm vaccine so với 174 tấn/ha ở ao không tiêm — cao hơn 39%. Lượng kháng sinh sử dụng là 7,88 mg/kg cá so với 20,2 mg/kg — giảm 61%. Số đợt dịch chết cao trên mỗi ao ít hơn rõ rệt, trong khi FCR giữa hai nhóm không khác biệt đáng kể. Hai bệnh phổ biến nhất trong nghiên cứu: gan thận mủ BNP (Edwardsiella ictaluri) và xuất huyết MAS (Aeromonas hydrophila/dhakensis).

02qPCR: biết trước ao sắp bùng bệnh để quyết định tiêm hay hoãn

Đi kèm vaccine là công cụ chẩn đoán. PHARMAQ giới thiệu quy trình Real-time PCR (qPCR) phát hiện E. ictaluri trên cá tra, phát triển qua bốn bước: xây dựng quy trình, đánh giá diễn tiến nhiễm bệnh theo dấu hiệu lâm sàng, kiểm chứng thực địa tại trại nuôi thật (phối hợp Fresh Studio Aqua Lab Cần Thơ), rồi mới khuyến cáo áp dụng.

Điểm hay là đọc kết quả theo giá trị Ct — chỉ số cho biết mật độ mầm bệnh trong mẫu. Số liệu thực địa từ tháng 2/2025 đến tháng 2/2026 trên slide cho thấy Ct gắn chặt với nguy cơ bùng phát: mẫu có Ct ≤ 30 (mầm bệnh đậm đặc) thì nguy cơ bùng phát gan thận mủ lên trên 90%, giảm dần theo từng bậc Ct, đến nhóm âm tính chỉ còn khoảng 20–25%. Người nuôi có thể xét nghiệm trước, biết ao đang ở mức áp lực bệnh nào, từ đó tiến hành hay tạm hoãn kế hoạch tiêm vaccine, siết an toàn sinh học, cách ly và tầm soát lại — thay vì chờ cá bỏ ăn, da sẫm màu mới trở tay.

03Thức ăn: FCR là chỗ tiền nằm nhiều nhất

Hai bài trình bày về thức ăn và công nghệ nuôi cùng chỉ về một chỗ: hệ số FCR. Ông Duco Onnes — Giám đốc Nutreco Việt Nam (tập đoàn mẹ của Skretting) — đặt vấn đề theo hướng bền vững: công thức thức ăn tốt hơn giúp giảm FCR, nghĩa là ít thức ăn hơn, ít chất thải hơn, dấu chân môi trường trên mỗi kg thủy sản thấp hơn. Skretting công bố 98% nguyên liệu biển có chứng nhận và 97% đậu nành không liên quan phá rừng — đúng những tiêu chí Feed Mill 3.3 sắp đòi hỏi toàn ngành. Đáng chú ý với đại lý và người nuôi là mô hình "đồng hành cùng người nuôi": đào tạo quản lý thức ăn, hỗ trợ chất lượng nước, chương trình phòng bệnh, trại trình diễn — bán hàng bằng dịch vụ kỹ thuật, không bằng chiết khấu.

Ông Trần Mạnh — Giám đốc Kinh doanh ScaleAQ Việt Nam — đưa con số cụ thể hơn, với công cụ là hệ thống cho ăn chính xác và camera giám sát (ScaleAQ cho biết đã lắp hơn 4.000 hệ thống cho ăn, 10.000 hệ thống camera và 18 sà lan cho ăn trên toàn cầu). Ông cũng nêu lộ trình ba bước cho nuôi biển Việt Nam: đổi tư duy trước, kiểm chứng bằng 3–4 trại thí điểm dọc bờ biển, rồi mới nhân rộng khi đã chứng minh hiệu quả kỹ thuật và kinh tế.

04Chế biến: tự động hóa đón đầu luật phúc lợi động vật, phụ phẩm thoát "bẫy hàng hóa"

Ở khâu sau thu hoạch, ông Filip Fleischer (Optimar AS, Na Uy) trình diễn bộ ba công nghệ cho nhà máy chế biến tôm thẻ và cá tra: gây choáng nhân đạo, máy lặt đầu tôm tự động và robot cắt mang cá tra — tăng năng suất đồng thời cải thiện phúc lợi động vật. Ai đã đọc kỳ 3 sẽ thấy ngay điểm rơi: SPS 6.0 vừa đưa module Phúc lợi động vật (AW1–AW6) thành bắt buộc với nhà máy tiếp nhận và giết mổ thủy sản sống — đầu tư công nghệ gây choáng, giết mổ chuẩn hóa hôm nay chính là chuẩn bị hồ sơ đánh giá cho ngày mai.

Bài trình bày của ông Leif Gunnar Madsen (Fjell Technology Group) đánh vào một chỗ đau khác: giá bán bột cá. Slide của Fjell chia thị trường làm hai tầng — "bẫy hàng hóa" nơi phần lớn nhà sản xuất Việt Nam đang đứng, bột cá 55–65% đạm bán quanh 0,9–1,2 USD/kg protein, cạnh tranh gay gắt, giá chịu sức ép giảm liên tục — và "tầng cao cấp" 68–72% đạm, giá 2,0–2,5 USD/kg protein cho thị trường EU, châu Á, châu Mỹ, châu Đại Dương. Công nghệ họ chào để leo tầng: dây chuyền sấy đĩa hai cấp tái sử dụng hơi sấy với tổng năng lượng đầu vào khoảng 250 kWh mỗi tấn nguyên liệu, nhà máy bột cá công suất 200–750 tấn/ngày, và dây chuyền chế biến phụ phẩm cá ngừ có tách xương khô 40–100 tấn/ngày. Thông điệp gọn: phụ phẩm cá không phải rác — xử lý đúng công nghệ, nó là mặt hàng giá gấp đôi.

05Và câu chuyện dài hơi nhất: con người

Mở màn cho cả chuỗi phiên, ông Reinaart Pretorius — Giám đốc Chương trình Hợp tác Quốc tế của Liên đoàn Doanh nghiệp Na Uy (NHO ICP) — giới thiệu chương trình hợp tác Việt Nam – Na Uy đào tạo nhân lực tay nghề cao cho ngành thủy sản, theo mô hình ba bên: Nhà nước định hướng chiến lược, Nhà trường xây chương trình chuẩn và đào tạo bài bản, Doanh nghiệp bảo đảm tính thực tiễn — mục tiêu là nhân lực đạt chuẩn quốc tế với khả năng ứng dụng thực tế 100%. Bối cảnh trùng khớp định hướng trong nước: Việt Nam đang chuyển từ khai thác tự nhiên và nuôi ven bờ nhỏ lẻ sang nuôi biển công nghiệp bền vững, và Na Uy chọn Việt Nam vì đường bờ biển dài, chiến lược kinh tế biển 2021–2030 và vị thế trung tâm chuỗi cung ứng Đông Nam Á.

06Kết: sợi chỉ đỏ nối cả bốn kỳ

Đặt kỳ này cạnh kỳ 3 sẽ thấy hai nửa của cùng một bức tranh. Tiêu chuẩn quốc tế đang siết đúng ba chỗ: dư lượng kháng sinh, nguyên liệu thức ăn bền vững, phúc lợi động vật. Và chuỗi phiên Na Uy trưng ra công cụ cho đúng ba chỗ đó: vaccine cùng qPCR để bớt kháng sinh mà cá vẫn lớn nhanh hơn, thức ăn có chứng nhận cùng công nghệ cho ăn chính xác để giảm FCR, tự động hóa giết mổ nhân đạo và công nghệ phụ phẩm để nhà máy vừa đạt chuẩn vừa có thêm nguồn thu.